زخم فشاری چیست؟

وارد شدن فشار بعد از ۴۵ دقیقه بر قسمتی از پوست بدن، می‌ تواند سبب ایجاد زخم فشاری شود.

زمانی که فردی به دلیل بیماری یا مشکلات دیگر مدتها در یک وضعیت قرار بگیرد، خونرسانی به ناحیه تحت فشار مختل شده و احتمال ایجاد زخم پیش می‌ آید.

 

  زخم فشاری در مراحل اولیه:

در صورت  ایجاد فشار طولانی مدت، در مراحل اولیه در  پوست آسیب مختصر  بوجود می‌ آید که علائم آن:

1- تغییر رنگ  پوست به سمت قرمزی و تیرگی

2-پوست در این ناحیه  گرمتر از اطراف است و با رفع فشار اولیه رنگ   آن به حالت طبیعی بر نمی‌ گردد.

زخم فشاری در مراحل پیشرفته:

اگر فشار وارد بر پوست ادامه پیدا کند، در ناحیه تحت فشار حالت

خراشیدگی و از بین رفتن پوست دیده می‌ شود و زخم در صورت عدم درمان صحیح گسترش پیدا می‌ کند و عمیق‌ تر می‌ شود. زخمهای عمیق‌ تر حتی می‌ توانند به عضلات و استخوانهای زیرین پیشروی کنند و اگر باز هم درمان نشوند، عفونی شده و مشکلات و صدمات جدی ایجاد کنند.

چه کسانی دچار زخم فشاری می‌ شوند؟

• بیمارانی که به دنبال بیماری یا صدمات بدنی مدتی بستری  می‌ شوند، امکان ابتلا به زخم بستر دارند.
• بعضی از بیماران مزمن مثل افرادی که به دیابت و بیماریهای مفصلی دچار هستند به دلیل اشکال  خونرسانی در برخی از نواحی بدن مستعد زخم بستر هستند.
• افرادی که به دنبال بیماری دچار کاهش سطح هوشیاری هستند و درد را بخوبی حس نمی‌ کنند، (مثل بیماران سکته مغزی، ضربه سر) یا کسانی که در اثر فلج اعصاب محیطی در درک حس درد مشکل دارند و قادر به حرکت نیستند، (در صدمات نخاعی) .
• بعضی از بیماران روانی که تحرک ندارند بیشتر مستعد ابتلا به زخم بستر می‌ باشند.

درکدام قسمتهای بدن بیشتر زخم بستر ایجاد می‌ شود؟

زخمهای فشاری بیشتر در قسمتهای استخوانی که با   لایه چربی محافظت نمی‌ شوند، به وجود می‌ آیند. مثل طرفین استخوان لگن، پاشنه  پاها، انتهای ستون مهره‌ ها (دنبالچه)، سر شانه ها، طرفین زانوها   و  پشت سر.

هنگام نازک شدن پوست، احتمال ابتلا به زخم فشاری بیشتر می‌ شود و   همچنین در افراد بی  حرکتی یا کم تحرکی که  روزانه به میزان کافی پروتئین، ویتامینها (خصوصا ویتامین های Cو E) و  مواد معدنی از جمله، کلسیم و روی دریافت نمی‌ کنند احتمال زخم فشاری بالاتر است.  

  علائم زخم فشاری:

در برخی مواقع زخم فشاری بر اثر فشار قابل توجه در بازه زمانی کوتاه یا فشار ملایم در مدت زمان طولانی ایجاد می‌ شود. در هر دو وضعیت باید به‌ طور مداوم  تمام بدن  بیمار کنترل شود تا در صورت مشاهده علائم و نشانه  زخم فشاری آن را درمان کرد.  

علائم بیماری عبارتند از:

• تغییر رنگ:   ناحیه آسیب دیده در پوست‌ های تیره به رنگ آبی یا بنفش درآمده و براق می‌ شود، اما پوست‌ های روشن به رنگ صورتی یا قرمز دیده خواهند شد. در صورتی که عامل فشار بر پوست برداشته شود و تغییر رنگ آن به مدت ۱۰ تا ۳۰ دقیقه از بین نرود، احتمال ایجاد زخم بستر وجود دارد.
• تغییرات بافت:   در اغلب موارد بافت پوست ناحیه مورد نظر سفت، اسفنجی یا گرم خواهد شد. پوست ممکن است دردناک یا خارش دار شود و یا به نظر گرم، سرد یا سفت برسد.
• پوست زخمی:   در صورتی که تاول، زخم یا بریدگی‌ هاییدر ضخامت پوست ایجاد شوند که ممکن است دارای مایع و  چرک باشد و گاها سر باز کرده و  احتمال افزایش  ایجاد آسیب بیشتری به آن ناحیه را  می‌ دهد. در این صورت زخم کم عمق به لایه‌ های عمیق پوست  و بافت نرم  وارد می‌ شود.
• عفونت:   تغییر رنگ در اطراف لبه زخم، وجود چرک، بافت سبز یا سیاه اطراف پوست زخمی و وجود تب در بیمار، از علائم زخم بستر محسوب می‌ شوند که بر اثر عفونت ایجاد شده است.

ممکن است زخم با توجه به منطقه درگیری، به استخوان، عضلات، تاندون یا مفاصل تهاجم می‌ نماید.

پیشگیری از زخم فشاری:

پیشگیری از ایجاد زخم بستر بسیار راحت‌ تر و مقرون به صرفه  تر از درمان آن است، اما در واقع پیشگیری کار ساده‌ اینیست بلکه کار بسیار دقیقی است که انجام آن نیاز به توجه و صرف وقت و مراقبت دائم دارد.

نکات مهم در پیشگیری شامل:

• کاهش  فشارهای  پوستی با تغییر وضعیت دادن بیمار
• بررسی  روزانه  پوست  بیمار،   تمیز  و  خشک  نگه  داشتن  پوست
• رژیم غذایی مناسب

1- کاهش  فشارهای  پوستی با تغییر وضعیت دادن بیمار:

موثرترین روش در پیشگیری از ایجاد زخم فشاری تغییر وضعیت دادن به بیمار است. این تغییر وضعیت دادن باید بصورت مکرر و   مرتب هر ۱ تا۲ ساعت یکبار صورت گیرد. این کار اجازه نمی‌ دهد قرمزی بر روی برجستگی‌ های استخوانی ظاهر شود (هر ۱ یا ۲ ساعت   یک بار بیماررا در تخت جابجا کرده) .

حالت طاقباز:

معمولا بیماران این وضعیت را ترجیح می‌ دهند.

• فقط باید زیر سر و زانوها، همچنین ساعد و دست بالش نرم
• گذاشته شود و اگر لازم بود (قوس کمر زیاد) در محل گودی
• کمر بالش کوچک یا حوله لوله شده قرار داده شود.

حالت خوابیده به پهلو:

روش پل زدن بالش بین زانو‌ ها یا پاها  این یک روش ساده و اثر گذار در تختخواب می‌ باشد

• استفاده از تشک مواج (که از هوا یا آب پر شده اند)، در برداشت   مداوم فشار از روی نواحی تحت فشار، در بیماران مستعد بسیار موثر است.

حالت نشسته:

• در این حالت بالشت‌ ها کمک به مدیریت فشار   بروی بدن می‌ کنند همچنین کمک به وضعیت تنفسی بیمار و تغذیه‌ ایآن
• Footboard    می‌ تواند پلاستیکی، چوبی باشد و یا از پتوی   چندلایه استفاده کرد تا پا در پوزیشن نرمال قرار بگیرد و   از افتادگی مچ و در ادامه طول عضلات، تاندون و رباط‌ های   مفصلی جلوگیری کرد

• اگر مجبور به استفاده از ویلچیر هستیداگر مجبور به استفاده از ویلچیر   هستید، تشکچه‌ های نرم در زیر لگن یا پشت گردن خود قرار دهید.   هر ۱۰ تا ۱۵ دقیقه و اگر در رختخواب بستری هستید هر ۲ ساعت وضعیت خود را عوض کنید و جابجا شوید. اگر خودتان قادر به حرکت نیستید ازفرد دیگری بخواهید که شما را جابجا کنند.
• از کشیده شدن بیمار بر روی تخت و یا ویلچرجلوگیری نمایید، بایستی برای جابجایی بیمار، او را بلند نمود
• تخت را از ذرات ریز غذا و سایر مواد تحریک کننده پوست تمیز نماید.
• برای جلوگیری از سر خوردن به طرف داخل بستر، تا آنجا که ممکن است باید سر تخت را بیش از ۳۰ درجه بلند نکنید. در صورت استفاده از تخت‌ های بیمارستانی، پایین تخت را کمی بالا بیاورید.
• بالشتک‌ هاییرا زیر آرنج و پاشنه‌ های بیمار قرار دهید تا فشارهای مالشی بر آرنج و پاشنه‌ ها کاهش یابد
• از خوابیدن مستقیم روی استخوان لگن خودداری کنید
• به  پهلو با زاویه ۳۰ درجه دراز بکشید
• سر تخت یا بالش زیر سر خود را، بیش از ۳۰ درجه بالا نبرید.
• فقط در هنگام غذا خوردن  و نیم ساعت بعد از آن نیاز دارید که در حالت نشسته باشید بنابراین از بالش برای پشت کمر یا گردن استفاده کنید.

2- بررسی  روزانه  پوست  بیمار،   تمیز  و  خشک  نگه  داشتن  پوست:

• بازدید و بررسی پوست: حد اقل روزی یک بار پوست نواحی مستعد زخم را به دقت بازرسی کنید.
• از مراقبتان بخواهید تا شما را در بررسی کمر، اطراف لگن، ستون فقرات، سرشانه ها، آرنج‌ ها و پاشنهٔ پاها کمک کند. اگر لازم بود از آینه استفاده کنید.
• پوست خود را تمیز و خشک نگه دارید.
• از آب گرم و صابون ملایمی مثل صابون بچه برای تمیز کردن استفاده کنید.  
• از یک نرم کننده مثل روغن زیتون یا کرمهای مخصوص و آبرسان برای جلوگیری از خشکی بیش از حد پوست استفاده کنید.
• نقاطی که در معرض بروز زخم فشاری می‌ باشند شامل لاله گوش پش سر پشت کتف‌ ها پشت کمرو باسن کناره‌ های لگن، بین دو عضله باسن،   پاشنه پا و آرنجها می‌ باشند.
• در صورت وجود قرمزی و گرمی پوست و یا علامتی از عفونت مثل ترشح بوی بد و دردناک یا حساس شدن ناحیه به پزشک خود اطلاع دهید.
• لباس زیرتان را هرروز تعویض کنید.
• از لباس‌ های نخی و گشاد استفاده کنید.
• از آب داغ برای حمام کردن و تمیز کردن پوست استفاده نکنید برای تمیز کردن پوست از آب ولرم و صابون ملایم استفاده کنید سپس پوست را خشک کنید.
• ازهوای خشک و سرد دوری کنید.
• از مرطوب کننده برای پوست‌ های خشک استفاده کنید.
• برای   انتقال، خواباندن و چرخش بیمار از روشهای صحیح استفاده کنید. برای جابجا کردن به جای این که بیمار را بکشید او را بلند کنید.
• برای بیمارانی که دچار بی‌ اختیاری ادرار و مدفوع هستند یک برنامه تعیین کنید تا زمانی که پوست کثیف می‌ شود آن را تمیز کنید و از یک محافظ برای پوست استفاده کنید. پدها یا لباس زیر‌ هاییرا استفاده کنید که جاذب هستند و سطح پوست را سریع خشک می‌ کنند.
• روش زندگی خود را تغییر دهید. بسیاری از عادات غلط شما را از سلامتی دور می‌ کنند مثلا کشیدن سیگار، اکسیژن رسانی پوست را مختل و جذب ویتامین ث را کاهش می‌ دهد و بنابراین مانع بهبود زخم می‌ شود.
• هر نوع فعالیت به تقویت گردش خون شما کمک می‌ کند. در حد توان عضلات خود را منقبض و مفاصل خود را حرکت دهید. تحرک بافت عضلانی، به سلامت سلولها کمک و اشتها را تحریک می‌ کند.

3- رژیم غذایی مناسب:

• از رژیم غذایی سالم استفاده کنید.
• کالری به اندازه کافی مصرف کنید تا وزن خود را حفظ کنید.
• به اندازه کافی پروتئین مصرف کنید.
• ۶ تا ۸ فنجان در روز آب بخورید.
• اگر بستری هستید به تازگی جراحی شده ایدو یا دچار فلج اندام می‌ باشید ممکن است اشتهای کمی برای خوردن غذا داشته باشید اما باید بدانید که دریافت کالری، پروتئین ویتامینها و مواد معدنی به مقدار کافی برای بدن شما ضروری است به کارشناس تغذیه مراجعه کنید و یک برنامه مناسب برای رژیم غذایی خود دریافت کنید.
• از وعده‌ های غذایی کوچک استفاده کنید و ساعت مشخصی برای خوردن غذا تعیین کنید.
• میوه‌ ها و انواع سبزیجات حاوی بسیاری از ویتامینها و املاح مورد نیاز بدن شما هستند آنها را حتما در وعده‌ های غذایی خود بگنجانید.
• شیر و لبنیات را حتما به مقدار کافی مصرف کنید.
• هنگام خوردن غذا مایعات را محدود کنید مصرف مایعات زیاد حین غذا خوردن معده شما را پر می‌ کند و مانع مصرف غذاهای پر کالری می‌ شود.
• نوشیدن مایعات را به ۳۰ تا ۶۰ دقیقه قبل یا بعد از صرف غذا موکول کنید
• اگر در جویدن و قورت دادن مشکل دارید، از انواع سوپها و مکملهای غذایی استفاده کنید.
• اگر به هر دلیلی گوشت نمی‌ خورید، سایر مواد پر پروتئین مثل پنیر، کره بادام زمینی، دوغ و فرنی‌ ها را جایگزین کنید حبوبات و مغزها منابع پروتئینی خوبی هستند ولی هضم آنها مشکل است.

ورزش جلوگیری از زخم بستر برای افراد ویلچری:

• خم شوید و آرام نوک انگشتان یا ساق پا را لمس کنید.  
• با احتیاط نیم کره باسن را بلند کرده و چند ثانیه نگه داشت این کار را برای قسمت دیگر هم انجام دهید.
• بدون تکیه گاه به بغل‌ ها خم نشوید.

درمان زخم فشاری:

برای درمان زخم چه باید کرد؟

• برداشتن فشار از محل زخم (رفع عامل فشارنده)
• تمیز و خشک نگه داشتن پوست
• اگر پوست در محل برجستگی استخوانی قرمز و دردناک شده هرگز اقدام به ماساژ دادن نکنید چون وضعیت را بدتر می‌ کند.
• در صورت وجود علایمی از عفونت مثل تب، لرز،   گرمی ناحیه زخم و وجود ترشح بدبو در زخم، حتما پرستار یا پزشک خود را مطلع کنید.
• شستشو و تمیز کردن و خشک کردن  زخم با استفاده از سرم شستشوی استریل
• در صورت از بین رفتن پوست تا ایجاد زخم‌ های عمیق، می‌ توان از پانسمانهای مخصوص که حاوی مواد پرکننده و ضد عفونی کننده هستند  طبق دستور پزشک استفاده کرد.
• در زخم‌ های فشاری عمیق، ممکن است نیاز به جراحی برای برداشتن و خارج کردن بافتهای مرده و حتی پیوند پوست برای جایگزین کردن بافت تازه باشد.
• به طور کلی،   مراقبت دقیق از زخم،   شستشوی زخم با روشهای استریل، استفاده کامل و به موقع از داروها، و تغذیه مناسب، و مصرف ویتامینها از جمله ویتامین ث، از پیشرفت بیشتر زخم جلوگیری و  به بهبود سریعتر آن کمک می‌ کند.